१५) आत्मविचारस्य अभ्यास: कियत्कालं कर्तव्य:?
√ यावत् जगद्वस्तूनां संस्कारा: मनसि विद्यन्ते तावत् कोऽहम् इत्येवंरूपा आत्मविचारणा आवश्यकी । यथा यथा विचारा: उद्भवेयु: तथा तथा अनुक्षणमेव तेषामुद्गमस्थले तेषां हननं करणीयम्। यदि कश्चन एवं सातत्येन आत्मसाक्षात्कारं यावत् आत्मानुसन्धानं कुर्यात् तर्हि तदेव निश्चयेन कार्यसाधकं भवेत्। यावत् दुर्गे शत्रव: विद्यन्ते तावत् ते सन्ततम् अभिघाताय धाटीं विदध्यु:। यदा यदा ते बहिरागच्छन्ति तदा तदा यदि तान् मारयाम: तर्हि दुर्ग: अस्माकम् आधीन्ये भवेत्।
१६) आत्मन: स्वरूपं किम्?
√ यथार्थतया यत् विद्यमानं तत् केवलं आत्मैव। जीवा:, जगत् , ईश्वर: चैते त्रय: तस्मिन्नात्मन्येव शुक्तौ रजतमिव भासमाना: भवन्ति। एते त्रय: एककालमेव भासन्ते एककालमेव लयं गच्छन्ति। आत्मा तदेव यत्र “अहम्” इति विचारस्य अवशेष: अपि न विद्यते। तदेव “मौनम्” इति कथ्यते। आत्मैव सर्वं जगत्।एष: “अहम्” अपि स: एव। स: एव ईश्वर:। सर्वमेव आत्मरूपं शिवरूपं वा।
१७) सर्वमपि ईश्वरस्य कर्म अस्ति ननु?
√ इच्छां विना सङ्कल्पं विना अथवा प्रयत्नं विना सूर्य: उदेति। तस्य केवलास्तित्त्वेनैव सूर्यकान्तमणि: अग्निं वमति, कमलं विकसति, जलं बाष्पीभवति, जना: स्वस्वकार्याणि कुर्वन्ति ततश्च विश्राम्यन्ति। यथा अयस्कान्तस्य केवलम् उपस्थित्या एव सूच्य: तं प्रति आकृष्टा: भवन्ति तथा केवलम् ईश्वरस्य अस्तित्वेनैव त्रिभिर्गुणै: सत्वरजस्तमोरूपै: अथवा पञ्चभि: दिव्यकार्यै: उत्पत्ति-स्थिति-विनाश-तिरोधान -अनुग्रहै: नियन्त्रिता: जीवा: स्वस्य प्रारब्धानुसारं स्वकर्माणि सम्पादयन्ति ततश्च विश्राम्यन्ति। ईश्वर: सङ्कल्परहित: अत: किमपि कर्म तस्मिन् न श्लिष्यते यथा जगत: कर्माणि सूर्ये परिणामं न जनयन्ति अथवा आकाश: यथा अन्येषां चतुर्णां महाभूतानां गुणै: दोषैर्वा लिप्तं न भवति।
१८) भक्तेषु क: सर्वोत्तम:?
√ य: आत्मरूपाय ईश्वराय सर्वस्वं समर्पयति स: ईश्वरस्य सर्वोत्तम: भक्त:। अत्र ईश्वराय समर्पणं नाम अन्यान् सर्वान् विचारान् अपास्य केवलम् आत्मविचारपरायण: भूत्वा स्थानम्।
ईश्वरे य: कश्चित् भार: समर्प्यते, तं भारम् ईश्वर: आनन्देन वहति। यत: ईश्वरस्य महाशक्ति: एव सर्वं जगत् चालयति, तां शरणम् अगत्वा ‘किं करणीयम्? किं न करणीयम्? कथं करणीयम्? कथं न करणीयम्?’ एतादृशै: विचारै: अस्माभि: किमर्थं सततं चिन्ताकुलै: भवितव्यम्?
वयं तु जानीम: यत् रेलयानं सर्वमपि भारं वहत् अस्ति। तर्हि रेलयाने प्रवेशात् अनन्तरं किमर्थं वयं स्वीयं लघुभारं रेलयानभूमौ स्थापयित्वा सुखेन उपवेशनं विहाय, तत् भारं स्वस्य शिरसि एव वहन्त: कष्टम् अनुभवाम:?
१९) वैराग्यं नाम किम्?
√ यथा यथा विचारा: उद्भवन्ति तथा तथा तेषाम् उद्गमस्थले एव सम्पूर्णतया हननं वैराग्यमिति उच्यते। यथा मौक्तिकान्वेषक: स्वस्य कटिभागे पाषाणखण्डं बद्ध्वा समुद्रतले निमज्जति तथा मौक्तिकानि गवेषयति, तथैव अस्मासु प्रत्येकं जन: वैराग्यान्वित: भूत्वा स्वस्मिन् निमज्जेत् आत्मरूपं मौक्तिकं चाधिगच्छेत्।
२०) गुरु: अथवा ईश्वर: एतयो: कृते जीवाय मुक्तिदानं न शक्यं वा?
√ ईश्वर: गुरुश्च मुक्ते: मार्गं दर्शयत:। तौ जीवं न साक्षात् स्वयमेव मुक्तिं प्रति नयत:। यथार्थदृशा पश्यामश्चेत् ईश्वर: गुरुश्चेति एतौ द्वौ न भिन्नौ। यथा व्याघ्रस्य वक्त्रे पतितं भक्ष्यं पलायनं कर्तुं न प्रभवति तथैव एकवारं गुरो: कृपादृष्टे: परिक्षेत्रे आगत: जीव: गुरुणा त्रायते एव, स कदापि विनाशं न गच्छति।
एवं सत्यपि जन: स्वस्य प्रयत्नेनैव ईश्वरेण अथवा गुरुणा उपदिष्टं मार्गम् अनुसृत्य मोक्षं विन्देत्। स्वम् अभिज्ञातुं स्वस्यैव ज्ञानचक्षु: आवश्यक:, किं तस्य अपरस्य ज्ञानानुभवेन? य: राम: अस्ति स: ‘अहं राम:’ अस्मीति अभिज्ञातुं दर्पणम् अपेक्षते वा?
२१) मुमुक्षो: कृते जगत्तत्त्वानां चिकित्सा आवश्यकी वा?
√ य: अवकरं त्यक्तुम् इच्छति तस्य कृते अवकरस्य विश्लेषणम् अनुपयुक्तम्। तथैव य: आत्मानं वेत्तुम् इच्छति तस्य कृते तत्त्वानां गणना अथवा तेषां स्वरूपस्य विचार: अनावश्यक:। तस्य कृते एतावदेव आवश्यकं यत् आत्मनम् आच्छाद्य तं गोपयन्ति सर्वाण्यपि तत्त्वानि निराकरणीयानि। सर्वं जगत् स्वप्न: एव इति विचारणीयम्।
२२) किं जाग्रदवस्था स्वप्न: च अनयो: मध्ये भेद: एव नास्ति?
√ जाग्रदवस्था दीर्घकालिका, स्वप्न: लघुकाल:, एनं विहाय द्वयो: मध्ये न कोऽपि अपर: भेद:। जाग्रदवस्थायां यथा जाग्रदनुभवा: सत्यत्वेन भासन्ते तथैव स्वप्ने स्वप्नानुभवा:। स्वप्नावस्थायां मन: स्वप्नानुभवार्थम् अन्यदेव एकं सूक्ष्मं शरीरं धारयति।जाग्रदवस्थायां स्वप्नावस्थायां वा विचारा:, नामानि, रूपाणि च एकसमयावच्छेदेनैव प्रादुर्भवन्ति।
२३) मुमुक्षूणां कृते ग्रन्थपठनेन कोऽपि लाभ: भवति वा?
√ सर्वाणि शास्त्राणि वदन्ति यत् मोक्षप्राप्तये मनस: शमनम् आवश्यकम्।तस्मात् तेषां निर्णायक: उपदेश: अस्ति यत् मनस: शान्ति: साधनीया इति। एकवारम् एतत् तत्त्वम् अवगतं चेत् सन्ततग्रन्थपठनम् अनावश्यकं भवति। मनस: शान्त्यर्थं जन: केवलम् स्वस्मिन् एव मन: निवेश्य आत्मानम् अन्वेषयेत्। एतदन्वेषणं ग्रन्थेषु कथं कर्तुं शक्येत? जन: स्वस्य ज्ञानचक्षुषैव आत्मानम् अवगच्छेत्।
आत्मा पञ्चकोषाणाम् अन्तरे वर्तते ; ग्रन्थास्तु एतेभ्य: कोषेभ्य: बहि: वर्तन्ते। पञ्चकोषाणां त्यागमेव कृत्वा आत्मान्वेषणं करणीयं भवति इत्यत: ग्रन्थेषु आत्मान्वेषणं व्यर्थमेव। आत्मान्वेषणे एक: समय: आगच्छति यदा वयं यत्किमपि अधीतवन्त: तत् सर्वं ग्रान्थिकं ज्ञानं विस्मर्तव्यं भवति।
२४) क: नाम आनन्द:?
√ आनन्द: आत्मन: स्वरूपमेव। आत्मा तथा च आनन्द: उभौ अभिन्नौ एव। कस्मिन्नपि जगद्वस्तुनि आनन्द: न विद्यते। अज्ञानवशात् वयं चिन्तयाम: यत् वयं वस्तुभ्य: आनन्दं प्राप्नुम: इति। यदा मन: आत्मानं परित्यज्य बहि: गच्छति तदा तत् दु:खमनुभवति। सत्यत्वेन पश्याम: चेत् मनस: इच्छा: यदा पूर्णा: भवन्ति तदा तत् स्वस्य उद्गमस्थाने प्रतिनिवर्तते आनन्दं चानुभवति; य: आनन्द: आत्मन: स्वरूपमेव।
तथैव स्वप्नावस्थायां, समाधौ, मूर्छनायामपि अथवा यदा वाञ्छितं वस्तु अधिगम्यते अवाञ्छितं वा निरस्यते तदापि मन: अन्तर्मुखं भवति आत्मानन्दं चानुभवति। एवं मन: पर्यायक्रमेण आत्मन: बहिर्गत्वा आत्मानं प्रति निवर्तते पुन: पुन:।
वृक्षस्य अध: घनच्छाया सुखकरी बहिस्तु प्रखर: विदाही आतप:। य: जन: सर्वदा आतपे भ्रमति स्म स: छायां प्राप्य सुखकारकं शैत्यम् अनुभवति। य: पुन: पुन: छायात: आतपं गत्वा पुन: छायां प्रति निवर्तते स: तु मूढ: एव। बुद्धिमान् मनुष्य: तु सर्वदा छायायामेव तिष्ठेत्। तथैव यन्मन: सत्यं जानाति तत् ब्रह्म विहाय कदापि न गच्छति। तद्विपर्ययेण अज्ञस्य मन: जगति एव परिभ्रमति दु:खमनुभूय च पुन: किञ्चित्कालं बह्म प्रति आनन्दानुभवार्थं निवर्तते।
यथार्थं विचारयाम: तर्हि यत् जगदिति कथ्यते तत् केवलं विचारा: एव। यदा विचारा: न सन्ति तदा जगत् अदृश्यं भवति मनश्च आनन्दम् अनुभवति। यदा जगत् प्रतिनिवर्तते तदा मन: दु:खानुभवं प्राप्नोति।
२५) ज्ञानदृष्टि: का?
√ मौनेन स्थानं ज्ञानदृष्टिरिति कथ्यते। मौनं नाम मनस: आत्मनि विलयनम्। दूरश्रवणं, दूरदर्शनं, त्रिकालज्ञानं इत्यादय: सिद्धय: ज्ञानदृष्टे: रूपाणि न सन्ति।
२६) ज्ञानवैराग्ययो: क: सम्बन्ध:?
√ वैराग्यमेव ज्ञानम्। ते द्वे अभिन्ने एव। वैराग्यं नाम मनस: विषयवस्तुं प्रति गमनात् निवर्तनं ज्ञानं नाम विषयवस्तूनां पूर्णाभाव:। अपरशब्दै: कथ्यते चेत् आत्मानं विहाय अन्यत् किमपि न अन्वेषणीयं एतस्य नाम अनासक्ति: वैराग्यं वा; तथा आत्मानं विहाय मनस: बहिरगमनं नाम ज्ञानम्।
२७) आत्मविचारणा ध्यानं च अनयो: क: भेद:?
√ आत्मविचारणा नाम मनस: आत्मनि एव निरोध:।** आत्मा एव सच्चिब्रह्मस्वरूप: अस्तीति वैचारिकचिन्तनं ध्यानम्।
२८) मुक्ति: नाम का?
बन्धने स्थितस्य स्वस्य स्वरूपविषये विचारणा तथा च आत्मत्वेन स्वस्य यथार्थज्ञानं मुक्ति:।
—--------------------------------------------
**आत्मविचारणा नाम किमपि विशिष्टं विचारकरणं न अपितु कोऽहम् इति पृच्छया अन्यविचाराणां नाशं साधयित्वा विचारराहित्येन आत्मन्येव स्थानम्।
.jpeg)
.jpeg)
.jpeg)