दुर्गाकृतमहिषासुरवध:।
तावदेव महिषासुरनामा दैत्य: तस्या: विषये कथञ्चित् आकर्णयत्। महिषासुरेण सर्वे लोका: जिता: आसन् । तेन इन्द्रस्य अपि पराभव: कृत: आसीत्। सिद्धेषु विद्याधरेषु च स: भयम् उत्पादयति स्म। ब्रह्मण: प्राप्तेन वरेण स: अखिलै: अपि शस्त्रास्त्रै: दुर्निग्रह: शापानामपि अगोचर: च जात: आसीत्। दैत्या: नित्यं तस्य सेवां कुर्वन्ति स्म। स: मुनिपत्नीन् दूषयति स्म। धर्मघातक: स: बलेन पुलोमा, नमुचि: वृत्र: एतेभ्य: दैत्येभ्य: अपि अधिक: आसीत्। हिरण्याक्षेण समं स: बलवान् आसीत्।
स: तपस्यन्तीं पार्वतीं विलोभयितुं कांचित् तापसवेषधारिणीं दूतीं प्रेषितवान्। सा दूती आगत्य गिरिजाया: सखीसमक्षं एवमनुचितं वक्तुम् आरेभे–’भवती किमर्थम् अस्मिन् भीषणे घोरे वने निवसति? भवत्यै तु राज्ञ: अन्त:पुरगृहे एव वास: युज्यते। केन कारणेन भवत्या: चित्तं भोगविषये नि:स्पृहं जातमस्ति येन भवती देवानामपि दुष्करं तप: आचरन्ती अस्ति? मृदुशय्यां विहाय भवती किमर्थं पाषाणप्रस्तरे शयनं करोति? तपोजड: शिव: भवत्या तु पूर्वमेव त्यक्त: अस्ति नु? देवेषु भवत्या अनुरूप: तु कोपि अन्य: न विद्यते। तथापि मम स्वामी महिष: दानवानाम् अधिपति: त्रैलोक्यनाथश्च अस्ति। यदि भवती तं द्रक्ष्यति तर्हि तत्क्षणमेव तप: त्यक्ष्यति। गुप्तरीत्या भवत्या: विषये सर्वं ज्ञात्वा मम स्वामी कामातुर: भूत्वा भवतीम् आनेतुं मां दूतिकां प्रेषितवान्।
तथापि तस्या: अत्यन्तं विपरीतम् असमञ्जसं वचनं श्रुत्वा देव्या: क्षुब्धां मन:स्थितिं विज्ञाय देवीसखी विजया तां दूतिकां निष्कासितवती। तदा दूत्या रोषेण सत्वरं गत्वा एष: उदन्त: महिषासुराय निवेदित:।
सोपि तत्सर्वमाकर्ण्य अत्यन्तं कोपेन देवीं मारयितुं कोटिदैत्यसैन्यं गृहीत्वा तत्र सम्प्राप्त:। तस्य रथै: गजै: अश्वै: पदातिभि: सर्वा: दिश: व्यापृता:। तेषां क्रीडाभि: वाद्यघोषैश्च नभ: स्फुटदिव अभवत् दैत्यानां पादाघातै: वसुन्धरा विदीर्णा इव अभवत्। बाष्कल: दुर्मुख: चण्ड: प्रचण्ड: ,चामरासुर:, महाहनु: महामौलि: उग्रास्य: विकटेक्षण: ज्वालास्य: दहन: एते तस्य सेनान्य: अपि तस्य सैन्येन सह आगतवन्त:।
एतं नियमविघ्नकारिणं कोलाहलं श्रुत्वा देवी दुर्गां दैत्यसंहाराय आदिष्टवती। सापि अरुणगिरिनिवासिनं सिंहम् आरुह्य विविधै: दिव्यास्त्रै: सह कालिका इव महीं प्राप्ता। सा घोरं सिंहनादं कृतवती। रोषेण स्वाङ्गात् तया योगिनीनां चक्रं मातृका: अपि सृष्टा:। तासु काश्चन दण्डधारिण्य: हंसवाहना: काश्चन त्रिशूलधारिण्य: वृषवाहना:, काश्चन शिखिवाहना: दण्डशक्तिधरा:, काश्चन शङ्खचक्रधरा: गरुडवाहना:, काश्चन मुसलहलधारिण्य: व्याघ्रवाहना:, वज्रधरा: हस्तिवाहना: , खड्गखेटकधारिण्य: अश्वारूढा: आसन्। तासाम् असुरसैन्येन सह घोरं युद्धम् अभवत्। योगिनिभि: मुक्तै: बाणै: छिन्नानि असुरमस्तकानि भूमिम् आवृण्वन्। रणक्षेत्रे रक्तस्य सरित: अवहन्। बाणै:, दण्डै:, शूलै:,शक्तिभि: चक्रै: हलै: खड्गैश्च त: योगिन्य: असुरान् संहृतवत्य:। ब्राह्मी स्वयम् आगत्य विकरालेन दण्डेन करालनामकं महिषसेनापतिम् अमारयत्। माहेश्वरी त्रिशूलेन दुर्धरस्य मस्तकं कृन्तितवती। कौमारी शक्त्या चिक्षुरस्य मस्तकम् त्रोटितवती। वैष्णवी चक्रेण विकरालस्य, वाराही मुसलेन बाष्कलस्य,ऐन्द्री वज्रेण दुर्मुखस्य , चामुण्डा मण्डलाग्रेण चण्डमुण्डयो: मस्तकानि कर्तितवत्य:। एवमेव प्रचण्ड:, चामर:,महामौलि: महाहनु: उग्रास्य: विकटाक्ष: ज्वालास्य: दहन: एते सर्वेपि महिषसेनापतय: देव्या मारिता:।
अनन्तरं स्वयं महिषासुर: कालनेमिप्रभृतिभि: दैत्यै: अनुगम्यमान: सङ्ग्रामस्थलं प्राप्त:। तदा रथिन: निषङ्गिण: धनुर्धरा: ससैन्यं तत्र प्राप्ता: घोरं सिंहनादं च अकुर्वन्। बाणानां वृष्ट्या तै: सप्तमातृकानां गण: इतस्तत: द्रावित:। ता: सर्वा: दुर्गां शरणं गता:। तै: महिषस्य दुर्जयत्वं दुर्गायै निवेदितम्। अनन्तरं ता: स्तुत्या दुर्गां प्रसादितवत्य:। तै: उक्तम् ,” हे मात: भवती योगनिद्रारूपेण विष्णो: नयने प्रविश्य तं शाययति। मात: भवत्या: अनुज्ञयैव विष्णु: मधुकैटभदैत्यौ मारितवान्। भवत्या एव शुम्भनिशुम्भदैत्यौ हता:। ब्रह्मविष्णुरुद्राणांम् उत्पत्तिस्थितिलयशक्तय: भवती एव। भवत्या एव यशोदाया: तथा नन्दस्य अपत्यं भूत्वा भवती कंसाद्यसुराणां हननाय कृष्णस्य साह्यम् अवहत्। भवती एव विद्या, महामाया, सरस्वती, लक्ष्मी:, पार्वती इत्यादिभि: रूपै: राजते।
एवं मातृकाभि: स्तुता दुर्गा सन्तुष्टा सति महिषासुरेण सह युद्धं कर्तुं ययौ।
मण्डलाग्रेण तया प्रचण्ड: मारित:। भिन्दिपालेन चामरं क्षुरिकया महामौलिं, कर्परेण महाहनुं, कुठारेण उग्रवक्त्रं, शक्त्या विकटचक्षुषं, मुद्गरेण ज्वालामुखं, मुसलेन दहनं सा हतवती। अनन्तरं सा महाघोरं सिंहनादं कुर्वती महिषासुराभिमुखं गतवती। तदा अत्यन्तं क्रुद्ध: महिष: तां बाणै: प्रहर्तुम् आरब्धवान्। दुर्गापि प्रज्वलद्भि: बाणै: तस्य बाह्वो: वक्षसि मुखे च प्रहारं विहितवती। तया तस्य धनु: ,सारथि:, रथाश्वा:, ध्वज: च शरै: निर्भिन्न:। तदा पदाति: भूत्वा महिषेण शतघ्नी नाम्नी कालदण्ड: इव भासमाना शक्ति: दुर्गामुद्दिश्य मोचिता।
तेन देवेषु हाहा:कार: समुत्पन्न:। मातृदेवतानां मण्डलं पलायनम् आरब्धवत्। तथापि शतघ्न्या: प्रहारं देवी लीलया सोढवती। तदनन्तरं कृपाणं, पाश:,अङ्कुश:,भुशुण्डि:, खङ्गं,शङ्कु:,शक्ति:, गदा, तोमरं, फलकं, सृणि:, कुठार:,भिन्दिपाल:, पट्टिशं, लगुडं चेत्येतान् बहुविधास्त्रान् महिषां दुर्गां प्रति चिक्षेप। यथा हस्तिनी इक्षुकाण्डान् भिनत्ति तथा हस्तै: तान् सर्वानस्त्रानादाय देवी लीलया बभञ्ज। देव्या: वाहनं सिंह: अपि नखाग्रै: लाङ्गूलेन, दंष्ट्राभिश्च असुरान् विदारयामास।
तदा महिषासुर: क्षणमेकं सिंहरूपं धृत्वा क्षणं पुन: वराहरूपं ततश्च व्याघ्ररूपं गजरूपं वा धृत्वा देवीं योधयामास। क्षणं स: गगनमध्यं प्राप्य, क्षणं महीतलं गत्वा, क्षणं दिक्षु भ्रमन् क्षणमदृश्यतां प्राप्य दुर्गां प्राहरत्। तथापि मातृकागणै: प्रार्थिता देवी सस्मितं त्रिशूलेन महिषासुरं विदारितवती। कण्ठेन घर्घरध्वनिं कुर्वन् स: असुर: भूमिम् अपतत्। तस्य स्कन्धे स्वस्य चरणं संस्थाप्य देवी तस्य मस्तकम् अच्छिनत्। छिन्नं तन्मस्तकं हस्तेन गृहीत्वा देवी नर्तनं कृतवती। असुरस्य हनने जाते देवा: महर्षय: चापि आनन्देन नर्तनं कृतवन्त:।
पार्वतीकृता अरुणाचलस्तुति:।
दुर्गया कृतस्य महिषवधस्य वर्णनं नन्दिकेश्वरात् श्रुत्वा मार्कण्डेय: आश्चर्यादरम् अनुभूतवान्। तेन उक्तम्– एवं भद्रकाल्या महिषस्य वधे कृते तपसि स्थितया पार्वत्या किं कृतम्?
नन्दिकेश्वर: अकथयत्– महिषवधानन्तरं एकेन हस्तेन महिषस्य मस्तकं धारयन्ती दुर्गा अन्येन खङ्गधारिणा पाणिना गौरीं ननाम। महिषवधान्तरं हर्षेण नृत्यन्तीं ताम् आलोक्य पार्वती ताम् उक्तवती– हे विन्ध्यवासिनि, भवत्या महिषवधस्य अत्यन्तं दुष्करं कर्म निर्व्यूढम्। तव प्रभावेन मम तप: इदानीं प्रत्यूहरहितम् जातम् अस्ति। इदानीम् एतत् महिषस्य मस्तकं भवती हस्तात् त्यक्तुम् अर्हति।
एवं गौर्या उक्ते दुर्गा जुगुप्सया तन्मस्तकं हस्तात् त्यक्तुं हस्तं बहुधा व्यधुनोत्। तथापि तन्मस्तकं दुर्गाया: हस्ते दृढं लग्नम् एव अतिष्ठत्। तदा गौतम: उक्तवान् – हे देवि यद्यपि महिष: महाक्रूर: असुर: आसीत् तथापि स: महान् शिवभक्त: अपि। तस्य हननात् जातेन पातकेन तस्य मस्तकं भवत्या: हस्ते आश्लिष्टं तिष्ठति। अत: भवती यदि अत्र एकस्य पापनाशकस्य तीर्थस्य निर्माणं कुर्यात् तर्हि तस्य जले मज्जित्वा एतस्य पापस्य परिहारं भवती साधयितुं शक्नुयात्।
गौतमस्य वचनानुसारं देवी स्वस्य खङ्गेन तस्मिन्स्थले तिष्ठन्तमेकं पाषाणम् आपातालं पाटितवती। तस्मात् पाषाणात् एक: निर्मलजल: निर्झर: प्रावहत्। यदा सा तस्य गभीरे जले निमज्ज्य ‘नम: शोणाद्रिनाथाय’ इत्येनं पापनाशकं मन्त्रम् उच्चारितवती तदा महिषस्य कण्ठे बद्धं शिवलिङ्गं गलित्वा तस्य निर्झरस्य तटे पापनाशनलिङ्गम् इति नाम्ना प्रतिष्ठितं जातम्।
देवी यदा निर्झरजलात् उद्गता तदा महिषस्य मस्तकमपि तस्या: हस्तात् दूरीभूय भूमौ अपतत्। एतद्दृष्ट्वा सा पार्वत्या गौतमेन च अभिनन्दिता।
इदानीं गौरी गौतमं स्वस्य पापक्षालनार्थम् उपायं पृष्टवती। तदा गौतमेनोक्तम्–हे देवि भवती एव जगत: सर्गस्थित्यन्तानां विधात्री। भवत्या: एव स्मरणात् जगति जीवानां सर्वाणि पापानि नश्यन्ति। अत: भवत्या: कृते प्रायश्चित्तस्य का आवश्यकता? तथापि महद्भि: स्वकृता मर्यादा न उल्लङ्घ्यते अत: भवती पापक्षालनोपायं पृच्छन्ती अस्ति।
अयम् अरुणाद्रि: साक्षात् तिरोहित: ज्ञानानलाद्रि: अस्ति। कार्तिकपूर्णिमायामेष: स्वस्य ज्योतिषा नितरां प्रज्ज्वलित: भवति। अत: तस्मिन्दिने भवती एतस्य पूजां विदधातु। तस्य ज्योते: दर्शनात् भवत्या: सर्वम् अभीष्टं सिध्येत्।
तस्य कथनानुसारं पार्वती दारुणं पञ्चाग्नितप: आचरितुम् आरब्धवती। चतुर्णामग्निनां मध्ये स्थित्वा सा सूर्ये अचलदृष्टिं निवेश्य अतिष्ठत्। तस्या: दारुणेन तपसा आकृष्टा इव कार्तिकपौर्णमासी तिथि: सत्वरं सम्प्राप्ता। तस्मिन्दिने अरुणाद्रे: शिखरे देवी एकाम् अपूर्वां ज्योतिम् ददर्श। तस्या: दर्शनार्थं ब्रह्मविष्णुदेवेन्द्रप्रमुखा: देवा: अपि तत्र सम्प्राप्ता: आसन्। वर्तिरहितं इन्धनस्नेहरहितं तं महाप्रदीपं दृष्ट्वा पार्वती बहुधा विस्मयं प्राप। पदे पदे अरुणाद्रिं प्रणमन्ती सा प्रदक्षिणेन स्तुत्या च शैलेशं तुष्टाव।
सा उक्तवती, “ हे कैलासाचलवासिने मेरुचापधृक् , हिमवत: जामात:, शोणाद्रिरूपधर,वरुणादिदेवार्चित, तरुणादित्यवत् तेजस्विन् , करुणामूर्ते अरुणनाथ, अहं भवन्तं वारं वारं नमामि। भवान् स्वस्य मस्तके जह्नुसुतां चन्द्रलेखां च। धारयति। भवता स्वस्य सौन्दर्येण एकदा मुनीनां पत्नीजनानां हृदयानि आकृष्टान्याआस्। सन्ध्यासमये भवान् आनन्दताण्डवं करोति। देवगन्धर्वसिद्धविद्याधरा: भवन्तं सततं पूजयन्ति। हे हेरम्बतात, षण्मुखवत्सल, हैमवती अहं भवन्तं प्रार्थये।
एवं प्रार्थयन्तीं पार्वतीं दृष्ट्वा दयाघन: महेश्वर: स्वस्य ज्योति: संहृत्य स्वस्य उत्कटसुन्दरेण रूपेण तस्या: पुरत: प्रादुर्बभूव। मानातिरेकात् सर्वमैश्वरं विहाय तपसि प्रवृत्तां तां स: सान्त्वयामास।
शिवकृता पार्वतीप्रशंसा।
तदा सरस्वत्या सह ब्रह्मा रमया सह विष्णु: शच्या सह देवेन्द्र: , सर्वे दिक्पालका:, गन्धर्वाणाम् अप्सरसां च सङ्घा:, त्रयस्त्रिंशत्कोटिसङ्ख्याका: देवा:, मुनिगणा:, अषृटवसव: , एकादशरुद्रा:, द्वादशादित्या: ,भैरवा:, पिशाचा:, प्रेता:, यक्षा:,राक्षसा:, नागा: अन्ये च सहस्रश: शिवकिङ्करा: महेश्वरं द्रष्टुं समागता:। योगिनिभि: दानवैश्च कल्पान्तभीषणं युद्धरणम् इव तत्र निर्मितम्। तद्दृष्ट्वा सर्वे भयाकुला: अभवन्।
देवं सन्निधौ दष्ट्वा पार्वती आनन्दिता भूत्वा स्वस्य विरहव्यथां त्यक्तवती। वृषभादवतीर्य शिव: लज्जया वेपमानां स्वाङ्गुष्ठनिवेशितदृशां तां करेण धृत्वा प्रणयेनैवम् अब्रवीत्– हे देवि, सर्वै आराधनीया भवती किमर्थं मां व्याकुलीकरोति? अहमपि इदानीं भवत्पुरत: कृताञ्जलि: तिष्ठामि। हे देवि, ज्योत्स्नाचन्द्रमसोरिव आवयो: ऐक्यम् अनादिसिद्धमस्ति एतत् भवती न जानाति वा? तथापि भवत्या मौग्ध्यमिदम् आदृतम्। क्व भवत्या: शिरीषकुसुममिव कोमलशरीरं क्व च कर्कशजनोचितानि एतानि कठोरतपांसि?
अहं नारायण: भवती लक्ष्मी, अहं ब्रह्मा भवती सरस्वती, अहं फणीन्द्र: भवती वारुणी, अहं शशी भवती रोहिणी, अहमग्नि: भवती स्वाहा, अहं सूर्य: भवती सुवर्चला, अहं समुद्र: भवती जाह्नवी,अहं मेरु: भवती उर्वरा, अहं इन्द्र: भवती शची, अहमनङ्ग: भवती रती,अहं कुबेर: भवती बुद्धि:, अहं वायु: भवती शमा, अहं समुद्र: भवती वीचि:, अहं पुरुष: भवती प्रकृति:, अहं वेद्य: भवती विद्या, अहमर्थ: भवती वाक् अहमीश्वर: भवती मम अंशा। भवत्या: आज्ञया एव उत्पत्तिस्थितिसंहारतिरोधानानुग्रहाणि कार्याणि कर्तुम् ईश्वर: प्रभवति। अत: भवत्या आवयो: चित्प्रकाशात्मनो: मध्ये पृथग्जनवत् भेद: न कार्य:।
एवमुक्त्वा तत: शिव: लज्जमानां गौरीं स्वाङ्के उपावेशयत्। तदा तयो: अङ्गद्वयं प्रेम्णा एकत्वं जगाम। तस्मिञ्छरीरे अर्धाङ्गं कर्पूरधवलं अर्धं च सिन्धूरपाटलम् आसीत्। एवम् अर्धाङ्गं देव्यै निवासार्थं दत्त्वा शिव: उवाच–इत:परं भवती रुष्टा कदापि मा भवतु। स्तन्यार्थिनं कार्तिकेयं विहाय भवती तपसे निर्गतवती अत: इत:परं भवती अपीतस्तनी नाम्ना ममान्तिकं निवासं करोतु। भवतीं तथा मां च शोणाद्रिम् उपास्य जना: भोगमोक्षान् च विन्देरन्।
भवत्या: अंशेनसमुत्पन्ना एषा महिषमर्दिनी देवी अपि अत्रैव उषित्वा जनानां मन्त्रसिद्धिदात्री भवतु। तया निर्मितम् एतत् खङ्गतीर्थं सकृदेव निमज्जनात् पुसां सर्वरोगहरं पापनाशकं च भवेत्। भवदनुग्रहभाजनम् एष: गौतम: तस्य तपोनुरूपं फलं प्राप्स्यति। सप्तमातर:, भैरवा:, बटुका:, क्षेत्रपालकाश्च अत्रैव निवसन्तु। अहं अरुणनाम्ना भवती च अरुणाभिधा अरूणक्षेत्रे निवसाव: तेन एतस्मिन्क्षेत्रे सर्वा: सिद्धय: सुलभा: भविष्यन्ति।
एवं पर्वतराजपुत्र्या कृतम् अरुणेश्वरस्य प्रसादनं य: भक्त्या शृणोति स: निष्पाप: भूत्वा सुलभतया स्वर्गापवर्गौ विन्दति।